© 2009 Humanistische Denktank CFI

STEUN DE CAMPAGNE

De campagne is afhankelijk van giften. Wilt u dat atheïsme ludiek onder de aandacht wordt gebracht, steun dan de campagne.

Postbankrekeningnummer:

30 36 255 op naam van Stichting Center for Inquiry Low Countries, Bunnik o.v.v. Atheïsme Campagne

Kolderfolder

Kritische evaluatie van de folder Schepping of evolutie? Wat geloof jij?

Door Floris van den Berg (florisvandenberg@dds.nl)

‘Deze uitgave geeft aan dat het technisch niet te bewijzen is of de mens op aarde gekomen is door evolutie of door schepping.’

2009 is Darwin-jaar, het is dan 200 jaar geleden dat Charles Darwin werd geboren en 150 jaar geleden dat zijn hoofdwerk The Origin of Species werd gepubliceerd. Creationisten grijpen deze gelegenheid aan om propaganda te maken voor een religieus wereldbeeld, dat door de theorie van Darwin voorgoed achterhaald is. In Nederland zal de folder Schepping of evolutie? Wat geloof jij? Bij 6 miljoen huishoudens worden verspreid. De folder geeft blijk van een expliciet creationisme – dat het Scheppingsverhaal uit de Bijbel letterlijk waar is en de aarde 6000 jaar oud – in tegenstelling tot het veel abstractere Intelligent Design idee, het idee  dat er een ontwerper moet zijn die de wereld een handje helpt als het te moeilijk voor ons lijkt.

Deze creationistisch propaganda heeft een ludieke tegencampagne opgeroepen. De studenten Andre Westrate en Coen Brummer hebben brievenbus stickers laten maken met het opschrift ‘Ja Darwin – NEE creationisme’  (www.neecreationisme-jadarwin.nl).

De zes punten zijn letterlijke citaten uit de folder. Alle overige citaten tussen ‘…’ komen ook uit deze folder. In mijn commentaar weerleg ik puntsgewijs, met een (eenvoudig) wetenschapsfilosofisch instrumentarium de kolder uit de folder.

1. Onze gedachten bepalen wat we zien.

Deze ongelukkig geformuleerde uitspraak (beter is: ‘wat wij zien wordt medebepaald door wat wij weten’) is deels waar. Als ik over het strand loop zie ik meeuwen en andere vogels. Als een vogelaar over het strand loopt, ziet zij allemaal verschillende soortenvogels. De kennis die je hebt bepaalt wat je waarneemt. Dat is echter niet hetzelfde als dat je gedachten de werkelijkheid maken. Je neemt datgene uit de werkelijkheid waar, waar je open voor staat en dat aansluit bij je relevante achtergrond kennis. Een vogelaar ziet andere dingen op het strand dan een geoloog, een strandjutter of een bird watcher.

Het sociaalconstructivisme is een extreme positie in de wetenschapsfilosofie die ervan uitgaat dat werkelijkheid een sociaal construct is en dat of de werkelijkheid an sich niet bestaat, of de werkelijkheid an sich onkenbaar is. Hoe de wereld is, hangt volgens deze visie af van hoe mensen denken dat de wereld is. Voor verschillende groepen met een ander wereldbeeld zijn er daadwerkelijk andere werelden! Voor de een is X waar, voor de ander niet. Voor creationisten is het Bijbelse scheppingsverhaal waar, voor wetenschappers niet. Er zijn verschillende onverenigbare (incomensurabele) sociale constructies van de werkelijkheid.

‘Willen wij naar de natuur en de mens kijken als een schepping die door een machtige God gemaakt is, of willen we dat niet?’ Deze opmerking impliceert dat de werkelijkheid afhankelijk is van de keuze met welk perspectief (door welke bril) je naar de wereld kijkt. Wie een roze bril opzet, ziet alles in een roze teint. Dat neemt echter niet weg dat er in de werkelijkheid meer kleuren zijn, dan je met die roze bril op kunt zien. Wetenschap poogt zoveel mogelijk kleuren te zien, en met apparatuur is het mogelijk om meer kleuren, ultraviolet en infrarood waar te nemen, dan met het menselijk oog mogelijk is. Een religieus perspectief betekent het opzetten van een donkere zonnebril: de werkelijkheid verliest haar kleur.

Verder lezen:

- Dawkins, Richard, Climbing Mount Improbable

- Dawkins, Richard, The Blind Watchmaker

- Haring, Bas, Kaas en de evolutietheorie

- Kitcher, Philip, Abusing Science. The Case against Creationism

- Mayr, Ernst, What Evolution is

- Okasha, Samir, Philosophy of Science

- Regt, Herman de; Peter Dooremalen, Wat een onzin! Wetenschap en het bovennatuurlijke

- Ridley, Mark, Evolution

2. Wie is god?

Een romanfiguur uit een populair boek en het object van verering van tal van mensen. ‘God die ons gemaakt heeft, weet alles van ons, maar de mens zal God niet begrijpen’, zo staat er in de folder. De vraag is echter: heeft god de mens geschapen? De vraag die hier weer aan vooraf gaat is: bestaat god? Voor het bestaan van god is geen enkel plausibel argument gegeven. Alle godsbewijzen zijn, sinds Kant in de 18e eeuw, weerlegd. Zonder god valt het fundament van het creationisme en religie weg. Als god niet bestaat, is de Bijbel mensenwerk. De theorie van evolutie, zoals voor het eerst uiteengezet in het werk van Charles Dawin, geeft voor het eerst in de geschiedenis wetenschappelijk antwoord op de vragen Wie is de mens? En Hoe zijn wij ontstaan? Het lijkt erop of gelovigen het antwoord niet willen accepteren omdat dat als consequentie heeft dat hun geloof dan wankelt.

In de folder wordt de analogie gemaakt tussen een kunstenaar die beelden maakt, en god die mensen maakt. De wereld is dan een grote solotentoonstelling met alle werken van de Grote Kunstenaar.

Een plausibeler verklaring is echter het tegenovergestelde, de mens maakt niet alleen dingen, maar ook ideeën; de mens heeft god gecreëerd. Zo heeft Ludwig Feuerbach in de 19e eeuw al betoogt dat goden een menselijke projectie zijn.

‘De Bijbel zegt dat God de dieren als verschillende soorten geschapen heeft, maar dat de mens naar Gods beeld geschapen is. Wat is het belangrijkste verschil tussen een aap en een mens?’ Deze passage duidt op antropocentrisme en speciecisme. Antropocentrisme wil zeggen dat de mens zichzelf boven de andere dieren plaats. De mens staat centraal en zou de doel van de schepping zijn. Speciesisme is een vorm van discriminatie. De mens geeft alleen zichzelf morele status en andere diersoorten niet. De mens zou een moreel bijzondere status hebben, omdat de mens naar het evenbeeld van god gecreëerd zou zijn. Het is ook daarom dat er retorisch wordt gevraagd naar wat het belangrijkste verschil is tussen een aap en een mens. Maar wat is het belangrijkste verschil tussen een olifant en een zeehond? Soorten verschillen van elkaar en lijken op elkaar. Dat zijn precies ingrediënten waarop de evolutietheorie is gebaseerd. De verschillen tussen de soorten zijn gradueel. De mens is een aap, de verschillen zijn gradueel.

Verder lezen:

- Buskes, Chris, Evolutionair Denken

- Cavalierri, Paolo; Singer, Peter, The Great Ape Project: Equality beyond Humanity

- Dawkins, Richard, The God Delusion

- Dennett, Daniel, Breaking the Spell

- Dennett, Daniel, Darwin’s Dangerous Idea

- Philipse, Herman, Atheistisch Manifest

- Rachels, James, The Moral Implications of Darwinism

- Singer, Peter, Animal Liberation

- Smith, George H., Atheism. The Case against God

3. Soorten wetenschap

Dat is een pejoratieve titel: er is namelijk maar een wetenschap. Wetenschap is een gestructureerde methode om tot betrouwbare kennis te komen. De methoden kunnen verschillen, maar dat wat leidt tot empirisch onderbouwde kennis waarmee ook concrete voorspelingen kunnen worden gedaan, wordt wetenschap genoemd.

De folder maakt een onderscheid tussen 1) technische wetenschap dat ‘onderzoekt hoe dingen werken’. en 2) historische wetenschap dat ‘probeert te verklaren hoe in het verleden iets is gegaan’. Volgens de folder is er een probleem met de historische wetenschap, namelijk het relativisme. Zo vinden, volgens de folders, Nederlanders Vikingen zeerover en voor de Zweden zijn Vikingen dappere avonturiers. De folder verplaatst het onderwerp in het algemeen (hoe kunnen we dingen uit het verleden verklaren), naar specifiek de geschiedschrijving. Vast staat, in het voorbeeld, dat er Vikingen waren (dat is een historisch feit), hoe die Vikingen moreel beoordeeld moeten worden is afhankelijk van het gekozen perspectief (de bril). Maar moraal (normativiteit) hoort niet bij wetenschap. Wetenschap gaat over hoe dingen zijn, en hoe dingen zijn ontstaan; niet over hoe dingen zouden moeten zijn.

4. Wat gaat vanzelf?

‘De evolutieleer leert dat in het verleden een klein eencellig diertje vanzelf zou zijn ontstaan. Uit dat dier zou geleidelijk de mens ontstaan zijn. Klopt dit met wat je normaal om je heen ziet?’ Normaal zie je om je heen geen mensen evolueren van eencellig wezen tot mens. Dat komt omdat evolutie gaat over een geologische tijdschaal van honderden miljoenen jaren. Geologie, astronomie en evolutiebioloog gaan het alledaagse bevattingsvermogen te boven. Wetenschap is in zekere zin onnatuurlijk, het druist in tegen intuïties over hoe de wereld in elkaar zit. Voor wetenschappelijke kennis moet je veel moeite doen.

In punt 4 wordt de wet op entropie er bijgehaald: in elk gesloten systeem neemt de chaos in de loop der tijd toe. Bijvoorbeeld: een huis dat niet wordt onderhouden verandert in de loop der tijd in een ruïne. Hoe kan het dan, vragen creationisten zich af, dat er in de loop der tijd op aarde meer en niet minder complexiteit ontstaat? Dat komt omdat de aarde geen gesloten, maar een open systeem is, er komt steeds energie van de zon bij. Als de zon morgen verdwenen zou zijn en wij in een duister heelal zouden zweven dan zou de entropie toenemen en het leven op aarde heel snel verdwijnen – er zou bijvoorbeeld geen fotosynthese meer kunnen plaatsvinden en alle planten zouden doodgaan.  

- Atkins, Peter, Galileo’s Finger. The Ten Great Ideas of Science

- Anger, Nathelie, The Canon. A Wirligig Tour of the Beautiful Basic of Science

- Bryson, Bill, A Short History of Nearly Everything

- Kukonos, G,; Barr, T., Evolutieleer voor Dummies. Van Darwin tot DNA. De evolutie uitgelegd.

- Wolpert, Lewis, The Unnatural Nature of Science

5. Een paar feiten

De titel van deze paragraaf is ‘Een paar feiten’, maar het gaat om niet meer dan om een paar losse flodders. De creationisten bekogelen een olifant (de evolutietheorie) met watten en geloven dat ze met scherp schieten.

A. Fossielen. ‘Mensen die de Bijbel geloven nemen aan dat God allerlei verschillende soorten planten en dieren heeft gemaakt zoals we die nu nog kennen. Bij de evolutietheorie gelooft men dat de dieren zich in miljoenen jaren steeds verder ontwikkelden tot verschillende vormen.’ In de bewering komt twee keer het woord geloven voor, in twee verschillende betekenissen. De taal is hierin niet precies genoeg om het verschil tussen ‘geloof in evolutietheorie’ en ‘geloof in het Bijbelse scheppingsverhaal’ te kunnen onderscheiden. Als geloof wordt opgevat als ‘iets voor waar aannemen zonder dat er (deugdelijk) bewijs voor is, dan zou het woord geloven niet moeten worden gebruikt voor de evolutietheorie, want daarvoor is nu juist wel een overstelpende hoeveelheid bewijs. Het enige ‘bewijs’ voor het Bijbelse scheppingsverhaal is de bijbel; maar de werkelijkheid klopt niet met het verhaal.

‘Bij welk geloof past het beste de vondst van fossielen die precies zijn aan de dieren die nu nog leven?’ Hier weer de gelijkstelling met evolutietheorie als een geloof. Evolutietheorie is geen geloof. Net zomin als atheïsme een geloof is. Er zijn dieren die al heel lang hetzelfde zijn gebleven en het is dus mogelijk om fossielen te vinden van dieren die nu nog leven, zoals schildpadden.

B. Aardlagen. Hier volgt in de folder een simplistische verklaring voor de geologisch kolom, de opeenstapeling van fossielen, van klein naar groot, in de aardlagen. De creationisten hebben een alternatieve verklaring: bij een natuurramp, zoals een overstroming worden de kleine dieren het eerst verzwolgen en de grote dieren, die kunnen vluchten als laatste.

Grote dinosauriërs zitten echter niet in de bovenste aardlagen, zoals deze theorie zou doen vermoeden. En vliegende beesten zouden dan ook niet in lagere aardlagen gevonden moeten worden. Dat is echter wel het geval. Het staat niet expliciet in de folder, maar volgens creationisten is de grote overstroming, de zondvloed waarvoor Noach zijn ark had gebouwd.

Een nog simplistischer creationistische verklaring wordt in deze simplistische folder niet genoemd: de hypothese dat god de fossielen in de grond heeft gestopt om het geloof te testen. In de wetenschapsfilosofie noemt men dit ‘ad hoc hypothesen’: het is echter altijd mogelijk om welke theorie dan ook te redden met ad hoc hypothesen en een rijke fantasie. Wist u bijvoorbeeld dat de zwaartekracht eigenlijk niet bestaat? Voorwerpen vallen niet naar beneden, maar omhoog. Maar sinds de inslag van het ruimtevaartuig CINCT, duizenden jaren geleden is het electrofysisch systeem van de aarde gewijzigd en worden voorwerpen door CINCT, die diep in de aarde is weggezakt aangetrokken. Hoe ik dit weet? Het staat in een boek en in het boek staat dat het waar is. En voorwerpen vallen toch naar beneden? Dus CINCT bestaat echt.

C. Fossielen die door verschillende aardlagen heen steken

‘Men vindt soms grote aantallen versteende bomen die door verschillende aardlagen heen steken. Zie afbeelding.’ Dit is alle tekst bij dit punt, met een vaag plaatje. Hier is sprake van verdachtmakerij. In de rechtspraak is het verboden om een vage beschuldiging te maken. Het is de vraag  a) of het zo is of men ‘soms grote aantallen versteende bomen vindt die door verschillende aardlagen heen steken’, b) als dit het geval is, wat de paleontologische verklaring hiervoor is en c) zelfs als het dit zo zou zijn en zelfs als de paleontologie voor een raadsel staat dan is de keuze tussen enerzijds zoeken naar een mogelijke oplossing binnen het bestaande paradigma van de evolutietheorie waarvoor heel veel ondersteunend materiaal is, of anderzijds evolutietheorie verwerpen en creationisme aanvaarden. De bewijslast ligt bij degene die een claim maakt.

D. Fouten in schoolboeken

Volgens de folder komt er in veel schoolboeken (is dat zo?) een afbeelding voor van de ontwikkelingsstadium van de embryo’s van verschillende organismen. In een vroeg embryonaal stadium is er nauwelijks onderscheid tussen verschillende diersoorten, inclusief de mens. Ernst Haeckel heeft dit plaatje in 1879, volgens de folder althans, gepubliceerd. Maar, volgens de folder is dit niet zo. Als bewijs is er een plaatje bijgevoegd van foto’s van embryo’s van verschillende dieren waaruit zou moeten blijken dat de organismen van elkaar verschillen. Ook dit is een vorm van verdachtmaking. Er is veel meer bewijsmateriaal nodig om aan te tonen dat dit niet het geval is. Echter, dat bewijs is een biologische specialisatie. Een paar zinnen verdachtmaking kunnen niet voldoende zijn om de embryonale biologie te betwijfelen waaruit blijkt  dat organismen in een vroeg embryonaal stadium (haast) niet van elkaar te onderscheiden zijn.

- Darwin, Charles, The Descent of Man

- Darwin, Charles, The Origin of Species

- Fortey, Richard, Fossils. The Key to the Past

- Kroonenberg, Salomon, De menselijke maat

- Lloyd, Christopher, What on Earth Happened

- Shubin, Neil, Our Inner Fish. A Journey into thhe 3.5-Billion-Year History of the Human Body

- Wolpert,  Lewis, Thr Triumph of the Embryo

6. Conclusie

1. ‘Het is technisch niet te bewijzen of de mens op aarde gekomen is door schepping of evolutie, want het is een gebeurtenis uit het verleden.’ Het is zeer wel te bewijzen dat mensen, net als alle andere levende organismen door evolutie zijn ontstaan. Het is zeer wel mogelijk om feiten uit het verleden te achterhalen, zoals gebeurt in de geologie, paleontologie, archeologie, geschiedenis, astronomie, kosmogonie en geschiedenis.

2. ‘Geschiedenis wordt geschreven vanuit een bepaald standpunt, met een bepaald doel’.  Geschiedschrijving en natuurwetenschappen worden op een hoop gegooid. Geschiedenis is minder objectief dan natuurwetenschap, maar het is geen anything goes: de Holocaust heeft plaatsgevonden en de Nazis zijn daaraan schuldig. Katholieke bisschop Richard Williamson kijkt door een bepaalde (fascistische) bril naar de geschiedenis, maar zijn mening is fout, dat wil zeggen, zijn mening wordt door een overweldigende hoeveelheid bewijsmateriaal weerlegd. Een mening is niet hetzelfde als een goed onderbouwde wetenschappelijke uitspraak.

3. ‘In de schoolboeken voor het voortgezet onderwijs probeert men de evolutietheorie aannemelijk te maken. Daarbij gebruikt men bewijzen die helemaal geen bewijs zijn of zelfs onjuist zijn.’ Het eerste gedeelte van de uitspraak klopt: in schoolboeken probeert men de evolutietheorie aannemelijk te maken. Onderwijs gaat om het overdragen van de best beschikbare kennis, dat wil zeggen wetenschappelijk onderbouwde kennis waarover in wetenschappelijke kringen consensus bestaat. Dat is bij de evolutietheorie zeker het geval. De uitspraak dat er geen bewijs is of dat er onjuist bewijs is, is een valse beschuldiging. De bewijslast ligt bij degene die de beschuldiging maakt: wat is dat het ‘onjuiste bewijs’ dat in schoolboeken staat?

4. ‘U of jij hebt een keuze: geloven wat de evolutietheorie vertelt over de wordingsgeschiedenis van de mens of geloven wat in de Bijbel staat.’ Ten eerste is dit een vals dilemma. Het gaat niet om twee soorten geloven. Aan de ene kant staat bewijs (evolutietheorie) en aan de andere kant dogma waarvoor geen bewijs is. Het zijn geen twee gelijksoortige theorieën waaruit gekozen kan worden. Ten tweede, waarom zou de Bijbel juist zijn? Er zijn nog vele andere mythologische scheppingsverhalen. Voor wie de bijbel wil lezen als biologie en natuurkunde boekt zijn er tal van problemen. Om er een te noemen: in Genesis staat niet 1, maar 2 (!) scheppingsverhalen. Welke is de juiste?

‘Geloof in de evolutietheorie betekent dat er geen antwoord is op belangrijke vragen als: Waar kom ik vandaan?, Waarom ben ik hier? En Waar ga ik heen als ik sterf?’ Dit zijn de antwoorden:

- Waar kom ik vandaan? Wij zijn allemaal sterrenstof. Alle atomen zijn afkomstig uit sterren. De mens is, net als alle andere organismen, ontstaan uit het proces van evolutie. De mens heeft een gemeenschappelijke voorouder met de andere mensapen (bonobo, chimpansee, gorilla en orang-oetang) en verder terug met alle andere levens organismen. De individuele mens heeft de helft van het DNA van de biologische vader en de helft van de biologische moeder. Wetenschap vertelt het verhaal waar wij vandaan komen. Zie bijvoorbeeld Dawkins boek The Ancestor’s Tale. A Pilgrimage to the Dawn of Evolution.

- Waarom ben ik hier? Omdat je geboren bent en je die vraag kunt stellen. Meer valt er niet op te beantwoorden. Het is een onzinvraag.

- Waar ga ik heen als ik sterf? Het lichaam zal uiteenvallen en met het sterven verdwijnt het bewustzijn. Mensen kunnen doorleven in de herinnering van anderen. Verder is dood dood.

‘Geloven we in de Bijbel, dan zijn er wel antwoorden op die belangrijke vragen. Dan mogen we weten dat God ons uit liefde geschapen heeft en een plan met ons leven heeft.’ Dat zijn antwoorden die meer vragen oproepen dan beantwoorden.

In een slotalinea genaamd ‘Wat leert de Bijbel ons? Staat een heuse reformatorische geloofsbelijdenis, die niets te maken heeft met de titel van de folder ‘Evolutie of Schepping? Wat geloof jij?’. De folder bekent kleur. Het gaat niet om een (semi)serieuze kritiek op de evolutietheorie, maar expliciete propaganda voor het reformatorisch christendom: ‘Door te geloven dat Hij de straf voor onze zonden gedragen heeft, worden wij een kind van God. Dat gebeurt, wanneer Gods Heilige Geest in ons hart komt.’

De idiotie van deze folder is groot en het is verbazingwekkend dat er mensen bereid zijn om zich in te zetten om dit te propageren. Er is een comité van aanbeveling van voornamelijk bible-belt dominees, en de organisatoren zijn er in geslaagd een kwart miljoen euro bij elkaar te verzamelen om zes miljoen folders te laten druk en huis-aan-huis te laten bezorgen.

Zou er iemand zijn, buiten de kleine groep creationisten om, die door deze folder aan het twijfelen gebracht wordt over de evolutietheorie? Deze campagne, in het Darwin-jaar, is een test voor de kwaliteit van het onderwijs. Als zou blijken dat het aantal mensen dat twijfelt aan de evolutietheorie groot is of groeit, is dat een teken om in het onderwijs extra in te zetten onderwijs over natuurwetenschappen, evolutietheorie, kritisch denken en kennis over religie.

Verder lezen:

- Carroll, Robert Todd, Becoming a Critical Thinker

- Norman, Richard, On Humanism

- Vermeersch, Etienne; Braeckman, Johan, De Rivier van Herakleitos. Een eigenzinnige visie op de wijsbegeerte