© 2009 Humanistische Denktank CFI

STEUN DE CAMPAGNE

De campagne is afhankelijk van giften. Wilt u dat atheïsme ludiek onder de aandacht wordt gebracht, steun dan de campagne.

Postbankrekeningnummer:

30 36 255 op naam van Stichting Center for Inquiry Low Countries, Bunnik o.v.v. Atheïsme Campagne

Bunnik, maandag 2 maart 2009

Beste zoekende tante,

Interessant om te lezen over uw levensbeschouwelijke zoektocht. ‘Now stop worrying and enjoy life’, als dat zou kunnen!’ schrijft u. U refereert hiermee naar de Engelse slogan. Ik heb de slogan voor Nederland echter veranderd naar:

Er is waarschijnlijk geen god

Durf zelf te denken

En geniet van dit leven!

Het is namelijk heel goed mogelijk om je zorgen te maken als god niet bestaat. Je moet je echter geen zorgen maken om het probleem van god, maar wel over problemen van deze wereld. Er zijn veel problemen op deze wereld,  het grootste probleem is de ecologische crisis. Daarom hebben we de tweede zin veranderd in het motto van de Verlichting, het adagium van Immanuel Kant SAPERE AUDE, durf te denken. De derde regel, ‘En geniet van dit leven!’ is een aanmoediging om het leven positief te benaderen en te trachten te genieten van alle aspecten van het leven. Veel religies, het reformisme is daar een voorbeeld van, zijn sadomasochistische aansporingen: ze onderdrukken het menselijk genieten, met name seksueel. Wie god verlaat loopt niet rechtstreeks het paradijs binnen; het is meer alsof je een zware rugzak af doet. Dan gaat het lopen een stuk lichter. De tweede zin, de aansporing tot zelf denken, is de essentie van wat de Verlichting is en wat vrijdenkers, atheïsten en seculier-humanisten willen uitdragen. Het gaat er niet om dat mensen zomaar aanvaarden dat er geen god is, het gaat erom zelfstandig kritisch-rationeel denken te stimuleren. De uitkomst daarvan is dat er geen goden bestaan.

U noemt uzelf agnost omdat, schrijft u, ‘ik de diepste oorzaak en het uiteindelijke doel van mijn en het bestaan niet kan kennen; ik zal in antwoord op de vraag ‘waartoe ben ik op aarde” altijd in raadselen moeten spreken.’ Wellicht komt het arrogant over, maar de vraag die u formuleert kan ik beantwoorden. Er is geen reden waarom u of wie dan ook op aarde is. Het universum is moreel indifferent. Sinds Darwin weten we dat de  evolutie een blind proces is. De diversiteit van het leven is ontstaan zonder dat  daar een maker aan te pas is gekomen. De enige zin van het leven is de zin die het individu er zelf in legt. Jaap van Heerden drukt dat in een kort essay mooi uit: Wees blij dat het leven geen zin heeft. Juist doordat er geen ultieme zin in het leven is, en er geen doel is, kunnen mensen zelf hun eigen leven vorm geven. Het postuleren van een god als ultieme zingever of als Eerste Beweger lost de problemen niet op. Als god zin geeft, wat is dan die zin? En als god de Eerste Beweger is, wie of wat heeft god dan geschapen? Dat zijn beide vragen die het bestaan van god al vooronderstellen. Er moeten echter eerst argumenten zijn voor het bestaan van een god, om een vraag over het doen en laten van god te kunnen stellen. Het is wishful thinking om de mogelijkheid van een god open te laten als antwoord op existentiële en metafysische vragen. De vraag naar het begin van alles, is een natuurkundige, kosmologische kwestie. De vraag naar zingeving is het domein van de psychologie.

Het is boeiende te lezen over uw opvoeding en scholing. Zo leer ik meer over mijn familie en zie ik weer eens hoe de tijden zijn veranderd. In veel opzichten ten goede. De secularisering heeft een groot deel van de jeugd uit de beknellende banden van religie bevrijd. In ieder geval is het katholicisme enorm geliberaliseerd.

Nadenkend over de hostie – die ik van u niet een ‘taai koekje’ mag noemen – vraag ik mij  af wat je als katholiek doet als je vegetariër bent. Of nemen katholieken het niet zo nauw met de dogma’s van hun eigen geloof, waaronder het wonder van de eucharistie waarin het brood en wijn verandert in het lichaam en bloed van Christus. Ik ben in ieder geval blij dat ik nooit meer naar een kerkdienst hoef – begrafenissen uitgezonderd. De rituelen van de katholieke kerk konden mij niet bekoren. Ik geef de voorkeur aan theater of concerten boven religieuze rituelen. Saamhorigheid binnen de kerk heb ik nooit gevoeld of er iets van gemerkt. Als er mensen zijn die wel genieten van kerkdiensten en steun hebben aan hun geloof en die saamhorigheid ervaren in een religieuze groep is dat prima. In een open samenleving mogen mensen kiezen bij welke club ze willen horen. En je doet er goed aan een club te kiezen waar je het goed bij kan vinden. Voor de een is dat de Hells Angel’s motorclub, voor een ander de RK kerk.

‘De bijbel is literatuur en nog meer.’, schrijft u. Dat de bijbel literatuur is, begrijp ik. Ik vind het een uitermate slecht boek, maar het heeft een niet te miskennen invloed gehad op de cultuur. Wat u bedoelt met ‘en nog meer’ begrijp ik niet. Als de bijbel een boek is als alle andere boeken, geschreven door en voor mensen, dan is de bijbel literatuur. Literatuur kan levenswijsheden bevatten en belangrijke existentiële thema’s aansnijden. Waarom 1 boek op een sokkel plaatsen? En waarom het boek van de ouders? Er zijn maar weinig christenen die veel inspiratie uit de koran putten of moslims die de bijbel geweldig vinden. U schrijft dat u verbaasd bent dat veel trouwe kerkgangers weinig kennis hebben van hun eigen religie. Religie is ook niet primair een cerebrale bezigheid. De sociale conditionering is de cruciale factor. Als atheïst, vrijdenker en filosoof heb ik veel met religie en met name het christendom te maken (gehad) en zodoende waarschijnlijk meer kennis erover dan de gemiddelde kerkganger – al is mijn Bijbelkennis lang niet zo groot als die van Maarten ’t Hart. Ik zie het als intellectuele ballast, zoals ook mijn kennis van de ellendige geschiedenis ballast is. Ik bedoel: ik word niet bepaald blij van religie of van geschiedenis, en helemaal niet met een combinatie van die twee.

U snijdt het theodiceeprobleem aan: waarom is er kwaad (leed) in de wereld? Waarom is er goed en kwaad? De natuur is moreel indifferent. Er bestaan geen goed en kwaad in de natuur. Goed en kwaad – normativiteit – zit in mensen. Het zijn mensen die een oordeel vellen over goed en kwaad. In een wereld zonder mensen, is er geen goed of kwaad. Dat wil niet zeggen dat er dan geen leed is. De natuur is een groot tranendal met onnoemelijk veel leed. Het gaat om eten en gegeten worden. En om zien te overleven in een weerbarstige omgeving. Er zijn twee soorten kwaad voor mensen. Enerzijds natuurrampen, zoals de tsunami in 2004. Deze heeft onnoemelijk veel leed veroorzaakt, maar toch heeft dit niks met moraal te maken. Het is tragisch en verschrikkelijk voor de mensen die het betrof. Maar er zit geen reden achter de tsunami. Er zijn religieuze mensen die achter elke natuurramp de straf van hun god zien. Dat is absurd. Moreel kwaad is als mensen anderen door schuld leed toebrengen. En dat gebeurt op grote schaal. De filosoof Kant merkte op dat veel onrecht onbestraft blijft en dat er mensen wegkomen met het plegen van misdaden. Voor Kant was dit zo’n ondragelijke gedachte dat hij vond dat er wel een god moest zijn om dit onrecht recht te maken. God is voor Kant dus een postuum strafrechttribunaal waar het recht altijd zegeviert. ‘[…] als je weet dat God […] niet bestaat […] weet je dan wel dat de Duivel ook niet bestaat?’ God is een containerbegrip voor alle transcendente entiteiten: onzichtbare vriendjes, maar ook onzichtbare satans. Zombies, geesten, trollen, vampier, heksen, spoken, klopgeesten, satan, duivels of de duivel bestaan ook niet. We zullen er als mensen met elkaar het beste van moeten proberen te houden. Het is goed dat er nu een internationaal strafhof is, ook al is dat meer symbolisch dan dat het echt rechtvaardigheid brengt.

Hoe komt een kind aan de vraag of er een god bestaat vraagt u zich af. Dat komt omdat er door volwassenen gesproken wordt over de god van hun cultuur. Waarom vragen kinderen of Sinterklaas bestaat? Omdat Sinterklaas een rol speelt in het culturele discours. Dat geldt ook voor god. Mensen vertellen hun kinderen vaak dat god de wereld heeft geschapen en dat overleden huisdieren en familieleden naar de hemel gaan. Als kinderen niet over god verteld worden, zullen kinderen niet naar god vragen.

Wat is wetenschap?, vraagt u. Wetenschap is het geheel van methodes om tot betrouwbare kennis te komen. U maakt een onderscheid tussen natuurwetenschappen (sciences) en geesteswetenschappen (humanities/arts). Er is een verschil in het de mate van zekerheid van de voorspellingen en verklaringen die kunnen worden gedaan in verschillende wetenschappelijke domeinen. Maar de essentie van wetenschap is overal hetzelfde: het zoeken naar betrouwbare kennis. Geschiedenis en natuurkunde zijn beide wetenschappen. Een historicus probeert het verleden te beschrijven en te verklaren op basis van feiten. U schaart ook theologie hieronder. Theologie is echter geen wetenschap. Het is een schande dat er op universiteiten theologie bestaat. Theologie gaat namelijk uit van het bestaan van god. Religie kan wel als sociaal-cultureel fenomeen onderzocht worden, dan is het religiewetenschap. Een opleiding voor priester, predikant, dominee, imam behoort niet op een universiteit, maar zou door de eigen vereniging moeten worden georganiseerd. Een dergelijke opleiding zou geen wetenschappelijke accreditatie mogen krijgen.

Mijn ergernis voor de reclames van de Bond tegen het Vloeken is van eenzelfde aard als die ik heb voor de meeste reclame-uitingen. Ik vind de door de EU gesponsorde reclame om meer kip te eten (“kip – het meest veelzijdige stukje vlees”) veel verachtelijker. Waar het mij bij de atheïsmecampagne om gaat is dat er met twee maten gemeten wordt. Reclame voor religieuze boodschappen mag wel, atheïsme reclame mag niet. Ik zou het ook geen probleem vinden geen van beiden zou mogen. Er is zoveel verderfelijke reclame, waar ik aanstoot aan zou kunnen nemen: reclame voor milieuvervuilende auto’s, vliegvakanties, vis, et cetera.

Of ik voorbeelden kan noemen van de moreel verderfelijke invloeden van religie in Nederland in de afgelopen decennia. De onderdrukking en discriminatie van homoseksuelen, vrouwen en andersdenkenden. Religie in Nederland heeft zich niet echt ingezet voor de emancipatie van vrouwen, homoseksuelen en andersdenkenden. Dan is er de geestelijke mishandeling die vele kinderen is ten deel gevallen en wat als enige positief bijeffect heeft gehad de literaire werken van schrijvers als Wolkers, ’t Hart, Siebelink. De verzuiling was een verstikkende deken over individuele vrijheid.

‘Als je religie wilt bekritiseren en zelfs bestrijden is dat o.k. Maar moet dat dan niet op een andere manier?’, schrijft u. Wat is dan volgens u de meeste manier om religie te bekritiseren? Boeken en tijdschriften uitgeven, lezingen geven, congressen organiseren gebeurt al. Met deze atheïsmecampagne wordt een veel groter publiek bereikt en is er veel meer media-aandacht. Het woord ‘atheïsme’ heeft enorm veel hits op internet sinds de campagne is gestart en er wordt op tal van blogs en fora gediscussieerd, zelfs bij de Viva. Deze campagne zet dus wel degelijk aan tot nadenken en discussiëren. Daarmee is deze campagne geslaagd. Deze zomer verschijnt bij uitgeverij Houtekiet mijn boek Hoe komen we van religie af? Een ongemakkelijke liberale paradox. Later in het jaar volgt Filosofie voor een beter wereld.

Maandag 9 maart wordt het billboard met de atheïsmeslogan geplaatst op de A4 waar het twee weken blijft hangen. Volgens de aanbieder komen er in die periode zo’n 5 miljoen passanten langs. Deze week is er de stilte voor de storm van het atheïsme.

Vriendelijk gegroet,

Uw atheïstische neef